Het was in de negentiende eeuw niet ongewoon dat kinderen meewerkten in het bedrijf van hun ouders, op het land of in een fabriek. Hun inkomen was vaak hard nodig om de eindjes aan elkaar te knopen.

Halverwege de negentiende eeuw groeide de kritiek op kinderarbeid. Het zware werk was ongezond en stond de 'verheffing van het volk' in de weg. De regering vond echter dat er weinig problemen waren. In 1863 zag de schrijver J.J. Cremer het heel anders. Hij bezocht een Leidse stoomspinnerij en was geschokt over de arbeidsomstandigheden van de kinderen. Hij verhaalde over Heintje 'die schreeuwt en kromt van de pijn' en over 'kindergezichtjes flets van kleur en slap van vormen.' De nieuwe toon was gezet: kinderarbeid was een misstand waar streng tegen opgetreden moest worden.

Liberaal kamerlid Samuel van Houten wierp zich op als pleitbezorger van de verontruste burgers en schreef in 1873 een wetsvoorstel. Een jaar later ging de Tweede Kamer akkoord, maar slechts met grote aanpassingen. Kinderen onder de twaalf jaar mochten niet meer in fabrieken werken, maar nog wel op andere plaatsen. En de aan de wet gekoppelde leerplicht voor acht- tot twaalfjarigen vond geen doorgang. Daarmee maakte de regering het voor arme gezinnen wel erg moeilijk om hun kinderen thuis te houden. De wet stond dan ook al snel bekend als het 'Kinderwetje waar bitter weinig van over bleef.' Meer invloed had gelukkig de toenemende aandacht voor (verplicht) onderwijs.