Door de economische en sociale vooruitgang heerste er in Europa aan het begin van de twintigste eeuw een optimistische stemming. Het materialisme vierde hoogtij en er werd gestreefd naar hogere omzetten, meer afzetmarkten en meer winst. De kranten publiceerden jubelende cijfers over steeds hogere productie van steenkool en staal, van steeds grotere schepen, hogere bevolkingsgroei en grotere legers. De nieuwe technieken die de industriële revolutie had voortgebracht werden ook toegepast in nieuwe en steeds betere wapensystemen.
Toen Oostenrijk, als bondgenoot van Duitsland, op 28 juli 1914 Servië de oorlog verklaarde vanwege de moord in Sarajevo op de Oostenrijkse troonopvolger Frans-Ferdinand en zijn vrouw, vermoedde niemand wat de gevolgen zouden zijn. De verouderde militaire strategieën, uitgevoerd met moderne wapens bleken catastrofaal voor de manschappen in deze eerste totale oorlog in de wereldgeschiedenis. De ‘Grote Oorlog’, zoals de Eerste Wereldoorlog destijds werd genoemd, eiste 10 miljoen doden en 20 miljoen voor het leven verminkte mannen. In Engeland, Duitsland, Frankrijk en Rusland werd in een paar jaar tijd een groot gedeelte van de mannelijke bevolking weggevaagd.

Bij het uitbreken van de oorlog beklemtoonde de Nederlandse regering nogmaals haar neutraliteit. Toch werd een algehele mobilisatie afgekondigd, mocht Duitsland zich niet aan de afspraken houden. Toen Duitsland op 4 augustus 1914 het neutrale België binnenviel, brak er in Nederland grote onrust uit. In een paar dagen tijd stortte in Nederland het hele sociale leven in. Er werd gehamsterd, geld van de bank gehaald, bedrijven krimpten hun productie in en personeel werd massaal ontslagen. Nederland kreeg ook te maken met duizenden Belgische vluchtelingen. Ondanks de paniek slaagde de regering erin de gemoederen tot bedaren te brengen. Vooral minister van Landbouw, Handel en Nijverheid, Willem Treub, wist met een aantal economische maatregelen erger te voorkomen. In een verklaring van de regering in de Tweede Kamer werd opgeroepen om onder de term ‘Godsvrede’ de politieke verschillen te begraven.

Ook de socialistische SDAP, onder aanvoering van P.J. Troelstra, besloot de regering te steunen. Nederland kon zijn neutraliteit behouden omdat de strijdende partijen hier beide voordeel van hadden. Engeland wilde geen Duitse troepen aan de Noordzee en Duitsland had baat bij doorvoer van goederen via Nederland. Ondanks dit voordeel werd, naarmate de oorlog langer ging duren, door de beide partijen sterke druk op Nederland uitgeoefend om de neutraliteit op te geven . De Nederlandse diplomatie draaide dan ook op volle toeren om met de verschillende landen afspraken te maken, waarbij het erom ging Nederland buiten de oorlog te houden.

Ondanks de nabijheid van de oorlog wist de regering in 1917 een grondwetswijziging door te voeren, waarbij aan belangrijke eisen van zowel links als rechts werd voldaan. Links kreeg het algemeen kiesrecht voor mannen en rechts de gelijkstelling van openbaar en bijzonder onderwijs. Andere belangrijke bepalingen waren invoering van de stemplicht en de evenredige vertegenwoordiging bij verkiezingen, waardoor er een einde kwam aan het districtenstelsel, dat bij voorgaande verkiezingen steeds voor vele herstemmingen had gezorgd.
Door het nieuwe kiesstelsel vond in Nederland bij de verkiezingen in 1918 een kleine aardverschuiving plaats. De grootste verliezers waren de liberalen, de winnaars de christelijke partijen. De socialisten binnen de SDAP wonnen weliswaar zetels maar waren teleurgesteld in het proletariaat, dat de socialistische revolutie niet via het stembiljet had binnengehaald. De Rooms-Katholieke Staatspartij was de grote winnaar. Samen met de andere christelijke partijen zou het gedurende bijna een halve eeuw de Nederlandse politiek blijven domineren.