In 1588 werd de Republiek der Verenigde Nederlanden uitgeroepen. Deze bestond uit zeven soevereine gewesten Holland, Zeeland, Utrecht, Friesland, Groningen, Overijssel en Gelre, waarvan Holland het machtigste gewest was. Willem van Oranje was de eerste stadhouder van de Republiek. De stadhouder was oorspronkelijk de vertegenwoordiger en vervanger van de Spaanse koning. In de Republiek werd hij echter de dienaar van de Staten. Zo ontstond er een geheel nieuwe bestuursvorm, waarvan de Staten-Generaal het machtigste orgaan werd. De Staten-Generaal bestond uit vertegenwoordigers van de zeven vrije gewesten, die in Den Haag vergaderden. Doordat in de Staten-Generaal eenstemmigheid was vereist in zaken als oorlog, vrede, bestand en belastingen en er bovendien in alle gewesten eerst over deze zaken vergaderd moest worden, was het geen daadkrachtig bestuur. In de besluitvorming trad vaak veel vertraging op.
Ieder gewest had ook een betaalde juridische raadsman of pensionaris. In het gewest Holland werd deze ook wel 'landsadvocaat' genoemd. Vooral de landsadvocaten van het machtige Holland konden veel invloed uitoefenen. Zij waren vast lid en woordvoerder van de vergadering van de Staten-Generaal en waren tussenpersoon tussen de Staten en vreemde mogendheden. Johan van Oldenbarnevelt en Johan de Witt zijn de meest invloedrijke landsadvocaten of raadpensionarissen - zoals ze later werden genoemd - geweest.

Na de moord op Willem van Oranje stuurt Engeland Robert Dudley, Graaf van Leicester, om de politieke leiding te nemen. De graaf komt al snel in conflict met de Staten van Holland, die alles in het werk stellen om zijn macht te beperken. Als de graaf in 1587 vertrekt, wordt er geen poging meer gedaan een nieuwe vorst te vinden. De Republiek is een feit.
Na het vertrek van de Engelse graaf in 1587 leek de toestand wanhopig. Met Leicester vertrok namelijk ook het leger dat onder zijn bevel stond en waren de Staten volledig op zichzelf aangewezen. Bovendien lag op de Noordzee de onoverwinnelijke Spaanse Armada klaar om, met de hulp van het landleger van de hertog van Parma, het protestantse Engeland te onderwerpen. Deze expeditie liep echter uit op een fiasco. Het landleger van de hertog van Parma werd door admiraal Justinus van Nassau belet zich bij de Spaanse vloot te voegen. De Armada werd met de behulp van Zeeuwse en Hollandse schepen in het Kanaal door de Engelse vloot uit elkaar geslagen. Door stormen nog meer gedecimeerd, voeren de overgebleven schepen rondom Schotland terug naar Spanje. Van de oorspronkelijke 130 schepen slaagden circa tachtig schepen Spanje te bereiken. Deze overwinning op het katholieke Spanje bezorgde de protestantse staten in Europa veel aanzien.

Maurits, de zoon van Willem van Oranje, wist met behulp van de politieke strateeg Oldenbarnevelt het verzet tegen de Spanjaarden beter te organiseren. Maurits reorganiseerde het leger en introduceerde nieuwe gevechtstechnieken. Oldenbarnevelt bezorgde hem daarvoor het benodigde geld door de Staten te verenigen en Maurits als nieuwe stadhouder naar voren te schuiven. De belangrijkste successen van Maurits waren de inname van Breda met behulp van het turfschip in 1590, waarbij 68 jonge mannen in het ruim van een schip Breda wisten binnen te dringen, en in 1600 de overwinning op de Spanjaarden bij Nieuwpoort. Maurits belangrijkste militaire medewerker was Willem Lodewijk, graaf van Nassau en stadhouder van Friesland, Groningen en Drenthe.