Aan het begin van de twintigste eeuw hadden maar weinig mensen een paspoort. De grenzen waren open, wie wilde kon naar het buitenland. Er was wel toezicht, maar alleen om landlopers en zigeuners buiten te houden. De Eerste Wereldoorlog (1914-1918) veranderde dit. Overheden wantrouwden elkaar, de grenzen gingen op slot. Langs de Belgisch-Nederlandsche grens kwam zelfs een stroomdraad van 2000 volt. De Duitsers, die België bezet hielden, wilden hiermee voorkomen dat Belgen via het neutrale Nederland in het vijandige Engelse leger dienst namen.

Na de oorlog werd de Volkenbond opgericht, de voorloper van de Verenigde Naties. De bond hield in Barcelona een conferentie “om tot opheffing te komen van het ongemak der paspoorten, visa en andere formaliteiten en het herstel van normale reistoestanden”. Enkele landen maakten afspraken, zoals Engeland en Denemarken in 1925. En reizen in de Benelux werd eenvoudiger. Maar tot afschaffing van het paspoort kwam het niet: de nationale staten vertrouwden elkaar niet en hielden de grenscontroles en paspoortplicht in stand.

Europa en ondernemers

Net als na de Eerste Wereldoorlog waren ook na de Tweede Wereldoorlog de Europese grenzen lang gesloten. Vakantie in het buitenland was voor veel Europeanen geen optie, voor Duitsers was het tot 1950 zelfs verboden. In de naoorlogse periode werd het continent weer opgebouwd en werden de fundamenten van de Europese Unie gelegd. De verantwoordelijke ministers spraken in 1951 over afschaffing van de nationale paspoorten en de introductie van één Europees paspoort. Het bleek een onhaalbaar ideaal. Ook Nederlandse ondernemers meenden dat de grenzen open moesten. De toeristenindustrie hield in de jaren vijftig herhaaldelijk het pleidooi dat er meer toeristen naar Nederland zouden komen als ze geen duur paspoort hoefden te kopen. Uiteindelijk maakte het verdrag van Schengen in 1995 een einde aan de grenscontroles – toen was de prijs van het paspoort voor Duitse en Franse toeristen allang geen belemmering meer.

Wereldburger nummer 1

Een opmerkelijke beweging die streed voor afschaffing van het paspoort was die rond Garry Davis. Davis was een Amerikaanse acteur en tijdens de Tweede Wereldoorlog piloot van een bommenwerper. Na de oorlog bleef hij in Frankrijk. Hij leverde zijn paspoort in en deed afstand van de Amerikaanse nationaliteit. Davis wou nationale staten afschaffen en vervangen door één wereldregering. Op die manier zou er nooit meer oorlog kunnen ontstaan. Hij noemde zichzelf Wereldburger nummer een.

De beweging rond Garry Davis beheerste enige tijd het wereldnieuws. De vrouw van de Amerikaanse president Roosevelt, Albert Einstein en de Franse schrijver Albert Camus sympathiseerden ermee. Ook in Nederland bestond sympathie. Davis hield in Frankrijk speeches voor tienduizenden toehoorders, onderbrak in november 1948 de vergadering van de VN met een toespraak en kreeg wereldwijd volgelingen die hem geld of hun eigen paspoort opstuurden. In 1949 had zijn beweging 750.000 geregistreerde leden. In hetzelfde jaar vond in het Belgische dorpje Nijvel een proefverkiezing plaats: van de 8600 uitgedeeld stembiljetten kwamen er 5160 terug en verreweg het grootste deel was voor een Wereldregering.

Garry Davis in Nederland

De ‘Wereldburger no. 1’ wilde zijn boodschap ook in andere landen verspreiden. Maar omdat hij geen paspoort had, lieten veel landen hem niet toe. In de jaren vijftig bezocht hij tweemaal Nederland. Op oudejaarsdag 1956 kwam hij illegaal het land binnen. De politie wilde hem uitzetten, maar geen enkel land nam hem op, omdat hij geen paspoort had. Uiteindelijk bracht een toestel van de KLM hem op 9 januari naar de Verenigde Staten. In augustus 1957 werd hij opnieuw opgepakt in Nederland. De politie vroeg om zijn paspoort, waarop hij een zelf gefabriceerd Wereldpaspoort liet zien. Ook nu eindigde het bezoek op het politiebureau. De ervaringen in Nederland droegen bij aan het beëindigen van de beweging: Garry Smith reisde in 1958 vanuit Italië terug naar de VS en gaf zijn strijd op. Daarmee eindigde ook de strijd voor de afschaffing van het paspoort.