Meestal was het verplicht om lid te zijn van een gilde, anders mocht je je beroep niet uitoefenen. En als lid had je allerlei extra voorrechten, zoals opleiding en vergoeding bij ziekte of ouderdom. In de kleine steden en op het platteland waren vaak te weinig mensen van één beroep om de oprichting van een gilde zinvol te maken, maar in de grote steden hadden de gilden tijdens de Republiek veel macht. Elk lid van een gilde kon namelijk via de gildebesturen verzoeken indienen bij het stadsbestuur, bijvoorbeeld als hun handel bedreigd werd. Vaak leidde dat dan ook tot maatregelen. Zo konden de gilden invloed uitoefenen op het tot stand komen van de lokale regelgeving.

Niet iedereen kon zomaar lid worden van een gilde. Alle gilden in de Republiek stelden de eis dat hun leden burger waren of werden. Dat gebeurde niet automatisch als je in een stad ging wonen. Er waren vier manieren waarop men het burgerschap van een stad kon verwerven: via geboorte, huwelijk, koop en gift. Maar zelfs als je genoeg geld had om het burgerschap te kopen, had niet iedereen dat recht. In de meeste plaatsen konden joden bijvoorbeeld geen burger worden, met als uitzondering Amsterdam.

Een bijzonder soort gilde was het schuttersgilde. De schutterijen waren gewapende burgers die een grote rol speelden bij het bewaren van de orde in de stad. De schuttersgilden hadden een eigen gebouw en oefenterrein, dat werd ‘de Doelen’ genoemd. Schutterijen lieten zich vaak portretteren door de beste schilders. Die schuttersstukken, waarvan De Nachtwacht (1642) van Rembrandt één van de bekendste is, werden meestal opgehangen in de Doelen.