Patriotten

Eind achttiende eeuw was de stemming in Europa opgewonden. Steeds meer mensen verzetten zich tegen het kleine groepje bevoorrechten dat de dienst uitmaakte. Gelijkheid voor de wet, rechten en vrijheid, dat wilden ze. De Nederlandse burgers die vonden dat het landsbestuur niet deugde, noemden zich patriotten. Ze wisselden ideeën uit en oefenden met wapens.

In 1787 kwam het tot een burgeroorlog tussen patriotten en prinsgezinden, de aanhangers van stadhouder Willem V. De patriotten verloren de strijd omdat een Pruisisch leger van 30.000 soldaten de stadhouder te hulp schoot. Ruim 5000 patriotten vluchtten naar Frankrijk.

Franse Revolutie

De Franse koning, Lodewijk XVI, had vergelijkbare problemen als de Nederlandse stadhouder. In 1789 liep het ook in Frankrijk uit de hand. Alleen: hier wonnen de revolutionairen. Ze voerden allerlei hervormingen door en schaften de monarchie af. Hierop verklaarden verschillende landen Frankrijk de oorlog.

Ook Nederland raakte in oorlog met Frankrijk. In 1795 vielen de Franse revolutionairen, samen met de Nederlandse patriotten, de Nederlandse stadhouder aan. Die vluchtte naar Engeland, waarop de Bataafse Republiek werd uitgeroepen. Net als in Frankrijk werden nu ook in Nederland burgerrechten afgekondigd en werd iedereen voor de wet gelijk.

Napoleon

De eerste jaren van de Franse Revolutie waren erg bloederig. Menig politiek tegenstander kwam onder de guillotine terecht. Een officier die in de vele oorlogen van Frankrijk carrière maakte, was de Corsicaan Napoleon Bonaparte. Hij greep de macht en liet zich tot keizer kronen.

In verschillende streken onder Franse invloed, plaatste hij familieleden of vertrouwelingen op de troon, bijvoorbeeld in Spanje, Italië en Duitsland. In 1806 kreeg ook Nederland een koning: Lodewijk Napoleon, zijn jongste broer. Die luisterde volgens de keizer te veel naar de Nederlanders. Voldoende reden om Nederland in 1810 bij Frankrijk te voegen. Tot eind 1813: toen verloor hij bij Leipzig een beslissende veldslag en vertrokken de Fransen uit Nederland.

Code Civil

Napoleon was een militair. Hij had voor zijn enorme legers behoefte aan een goede administratie en duidelijke regels. Die twee dingen paste hij ook toe op alle landen die onder zijn gezag vielen. Zo kreeg Nederland de dienstplicht, het kadaster, het metrieke stelsel en de Code Civil. In deze Code Civil, ook wel bekend als de Code Napoléon, werden de regels voor burgerlijke stand opgesteld die wij ook tegenwoordig nog kennen.

Familienaam

Voor die burgerlijke stand konden alle Nederlanders hun familienaam registeren. Tegenwoordig denken veel mensen dat 'rare' achternamen als Poepjes of Naaktgeboren zijn gekozen als protest tegen deze maatregel van Napoleon, maar het Meertens Instituut legt uit dat deze namen al langer bestaan en spreekt van de 'naammythe van Napoleon'.