Nederland onderdeel van het Habsburgse Rijk

Nederland is in de 16e eeuw nog niet één land, zoals nu, maar het bestaat uit onafhankelijke provincies, de gewesten. Deze gewesten zijn onderdeel van het grote rijk van de familie Habsburg. De Habsburger Filips II is koning van Spanje én landheer van de Nederlanden. Zoals blijkt uit een zin uit het Wilhelmus: 'De koning van Hispanje heb ik altijd geëerd' zijn de Nederlanden in het begin trouw aan Spanje.

De Opstand

Maar er ontstaan problemen als men in de Lage Landen andere dingen wil dan de koning. De edelen verzetten zich ertegen dat Filips zaken als rechtspraak en belasting overal in zijn rijk op dezelfde manier wil regelen, en dus de oude tradities niet respecteert. De hoge belastingen die Filips vraagt wekken onvrede en de katholieke koning bestrijdt het protestantse geloof in de Nederlanden met ferme hand. Onder leiding van de stadhouder Willem van Oranje breekt een gewapende opstand tegen de Spanjaarden uit: de Opstand.

De Unie van Utrecht

Willem van Oranje verovert steden in Holland en Zeeland en wil met de overige provincies samenwerken tegen Spanje. Dat gebeurt in 1579 met het sluiten van de Unie van Utrecht. Dit wordt gezien als het geboortekaartje van Nederland en als de basis voor de latere Republiek. De gewesten Holland, Zeeland, Utrecht, Gelderland, Overijssel, Groningen en Friesland, plus enkele Vlaamse en Brabantse steden ondertekenen de Unie. Dit betekent dat de gewesten onafhankelijk zijn, en dat zij gezamenlijk blijven vechten tegen Spanje.

De gewesten zweren de koning af

Op 26 juli 1581, twee jaar na het sluiten van de Unie van Utrecht, doen de Nederlandse gewesten iets revolutionairs: zij zweren Filips II af als koning. Dat doen zij met het Plakkaat van Verlatinghe. Volgens het Plakkaat gedraagt Filips zich 'niet als Prince, maer als een tyran' en heeft het volk daarom het recht om hem de laan uit te sturen.

De geboorte van de Republiek

Met het Plakkaat van Verlatinghe verklaren de gewesten zich onafhankelijk van Spanje, maar daarmee is de Republiek nog niet ontstaan. De gewesten willen namelijk een nieuwe landsheer, onder de voorwaarde dat deze niet te veel macht zal krijgen. Om dit te voorkomen wordt vastgelegd dat in de praktijk de Staten-Generaal samen met Willem van Oranje de grote beslissingen zullen nemen. Maar wie moet de nieuwe landsheer worden? Een korte periode onder Frans bestuur is geen succes en Willem van Oranje wordt op 10 juli 1584 vermoord. Nadat ook een Engelse landsheer niet voldoet, besluiten de gewesten in 1588 verder te gaan zonder koning of landsheer: de Republiek is geboren.