De naam stadhouder heeft niets te maken met een stad. Het betekent plaatsvervanger (stedehouder). Vóór de Opstand tegen Spanje verving de stadhouder de Spaanse koning in de Nederlandse gewesten. Omdat de koning in Spanje woonde, had hij iemand nodig die alles een beetje in de gaten hield in het verre Noorden.

Toen de (noordelijke) Nederlanden in 1581 zonder de Spaanse koning verder gingen, was de functie van stadhouder eigenlijk overbodig geworden. Maar: de stadhouder van dat moment was Willem van Oranje. Hij was de leider van de Opstand en de machtigste man van de Nederlanden. Het stadhouderschap bleef bestaan. Het groeide zelfs uit tot het belangrijkste ambt.

De stadhouder hield zich vooral bezig met oorlog. Als kapitein-generaal en admiraal-generaal was hij leider van de troepen te land en ter zee, maar hij had ook politieke invloed.Gewoonlijk was er een stadhouder in Holland en een in Friesland. De Friese stadhouder was vaak tegelijkertijd stadhouder van Groningen en Drenthe. De andere gewesten hadden dezelfde stadhouder als Holland.

Na de moord op Willem van Oranje (1584) volgde zijn zoon Maurits hem op. Sindsdien bleef het traditie om iemand uit het Huis Oranje-Nassau als stadhouder te kiezen. Omdat ze veel militaire successen boekten, kregen de Oranjes een steeds betere naam. En al snel vielen ook Friesland, Groningen en Drente onder de Hollandse stadhouder. In 1747 werd zelfs beslotendat de stadhouder voortaan altijd uit dezelfde familie (Oranje-Nassau) moest komen.