Het lager en middelbaar onderwijs was aan het begin van de negentiende eeuw sterk uitgebreid: alle Nederlanders moesten naar school toe kunnen, was de opvatting van de overheid. Daarom werden vele 'staatsscholen' opgericht.

De liberale politici van deze tijd zagen het liefst zo weinig mogelijk godsdienst op die scholen, maar dat was erg moeilijk in de zeer christelijke negentiende eeuw. Toch probeerden ze het in 1878. Met een nieuwe onderwijswet drongen ze het christelijke karakter van staatsscholen terug. 'Openbare' scholen kregen tot dertig procent overheidssubsidie en 'bijzondere' (Christelijke) scholen kregen niets. Tegelijkertijd werden de eisen aan het onderwijs opgeschroefd.

Al deze maatregelen maakten het voor het bijzondere onderwijs flink lastig, tot grote woede van de katholieken en protestanten. Deze boosheid was een van de redenen dat er eind negentiende eeuw verschillende christelijke politieke partijen werden opgericht, die snel veel macht verwierven. Toen de katholieken en protestanten in 1888 in de regering kwamen, veranderden ze dan ook meteen de onderwijswet van tien jaar eerder. Ook bijzondere scholen kregen nu gedeeltelijk overheidssubsidie.

Een belangrijke overwinning, die nog niet het einde van de ruzie betekende. Bijzondere scholen bleven zich achtergesteld voelen. Een definitieve oplossing werd mogelijk door een 'ruil' van twee belangrijke politieke punten in 1917. De katholieken en protestanten kregen een bij wet gegarandeerde, volledige gelijkstelling van openbaar en bijzonder onderwijs; de liberalen en (de in de late negentiende eeuw sterk opgekomen) socialisten kregen in ruil het zo verlangde algemeen (mannen)kiesrecht. Deze historische ruil werd bekend als de 'pacificatie'.