'De koning van Hispanje heb ik altijd geëerd', zegt Willem van Oranje in het Wilhelmus. En dat was aanvankelijk ook zo: omdat koning Filips II zelf in Spanje woonde, stelde hij Van Oranje aan als plaatsvervangend bestuurder ('stadhouder') in Holland, Zeeland en Utrecht.

Maar na een tijdje begon Willem van Oranje zich te ergeren aan het beleid van Filips. Samen met andere leden van de hoge adel verzette hij zich tegen de Spaanse macht: ze wilden zelf meer invloed op het lokale bestuur.

Een andere doorn in Willems oog was dat de (katholieke) Filips II protestanten op gewelddadige wijze liet vervolgen. Hoewel ook Van Oranje katholiek was, waren veel van zijn dierbaren protestant. Zelf bekeerde hij zich in 1573 tot het calvinisme. Toen hij vervolgens zag hoe Filips II en de hertog van Alva reageerden op de Beeldenstorm (1566), ging bij hem definitief een knop om.

Vanaf dat moment was hij de Spaanse koning niet langer trouw en bond hij de strijd met hem aan. Hij veroverde Holland en Zeeland en probeerde met de overige provincies samen te werken tégen Spanje. Tegelijkertijd streefde hij naar godsdienstvrijheid. Met het sluiten van de Unie van Utrecht (1579) slaagde hij daar redelijk in. Later zwoeren de provincies Filips II af als heerser over de Nederlanden (Plakkaat van Verlatinghe, 1581).

Spanje had afgedaan, maar wie was er dan wel geschikt als landsheer? Een probleem dat Van Oranje niet meer kon oplossen. Op 10 juli 1584, de prins kwam net uit een werkoverleg, schoot de fanatieke katholieke Balthasar Gerards hem zonder pardon neer in Delft.