In 1859 publiceerde Charles Darwin het boek ‘De oorsprong der soorten,’ waarin hij uitlegde hoe plant- en diersoorten zich via natuurlijke selectie telkens ontwikkelen. De theorie ging in tegen het christelijke scheppingsverhaal. Maar hoewel Nederland in de negentiende eeuw een heel gelovig land was, zorgde het boek hier niet direct voor veel ophef.

Pas in november 1868 ontstond er fel debat, toen de Duitse atheïst Karl Vogt naar Nederland kwam om zes lezingen te geven over Darwins evolutietheorie. Volgens Vogt bewees Darwins theorie het niet-bestaan van God. Filosoof Bart Leeuwenburgh, die onderzocht hoe Darwins ideeën in Nederland werden ontvangen, zegt hierover: „Dit was eigenlijk het ‘Fortuyn-moment’ van Darwins theorie in Nederland. Vanaf dat moment polariseerde de discussie. Voor- en tegenstanders vlogen elkaar in de kranten naar de keel: de vrijdenkers tegen de gelovigen.”

Ook historica Janneke van der Heide onderzocht hoe Nederland reageerde op Darwins evolutietheorie. Omdat de bioloog zich zelf niet mengde in het debat, zegt zij, werd zijn theorie ‘kneedbaar.’ Vanaf 1870 begonnen ideologische groepen in Nederland Darwins theorie in hun eigen voordeel uit te leggen. Zo herkenden de socialisten in de darwinistische ‘strijd om het bestaan’ hun eigen klassenstrijd.

Voor de liberalen was het lastiger, zegt Van der Heide. Zij waren bang dat de ‘strijd om het bestaan’ zou kunnen leiden tot maatschappelijke chaos. En dat ging in tegen het liberale ideaal van beschaving. Daarom probeerden de liberalen vooral hun ideaal van individualisme en vooruitgang in Darwins theorie te benadrukken.

‘De discussie is nog niet voorbij!’, voorspelt Leeuwenburgh. Veel wetenschappers zijn het er tegenwoordig over eens dat de moderne menselijke vorm al 150.000 jaar bestaat, maar vooral onder gelovigen wordt nog aan de juistheid van de evolutie getwijfeld. Leeuwenburgh ziet in het EO-debat overeenkomsten met het verleden. "Ook in de negentiende eeuw veranderden dominees en gelovigen van gedachten over Darwins theorie, net als Andries Knevel. De argumenten zijn nu misschien moderner, maar de worsteling is niet veranderd."